De bakermat van het populisme

    12
    515

    Leestijd: 4 minuten.

    In 1986 werd in Oostenrijk een nieuwe president gekozen. De belangrijkste en eigenlijk enige kandidaat was de conservatieve oud-minister van Buitenlandse Zaken Kurt Waldheim, vier jaar eerder afgetreden als secretaris-generaal van de VN. Een man met grote verdiensten, internationaal in hoog aanzien, ideaal boegbeeld, kortom, van de Republiek Oostenrijk. De verkiezing zou een declamatie worden.

    Tot er berichten opdoken over zijn oorlogsverleden. Dat zou niet zo onschuldig zijn geweest als hij had doen voorkomen: mijn plicht gedaan als officier.

    Toen het van een binnenlandse kwestie een internationaal schandaal werd, stortten de façades in. De verkiezingen werden een psychodrama waarbij lang gekoesterde mythes over de rol van Oostenrijk voor en tijdens WOII ontkracht werden. Oostenrijks als eerste slachtoffer van de nazi’s? Klopte al nooit, maar was daarna helemaal niet langer vol te houden.

    In deze heksenketel werd stevig geroerd door Jörg Haider van de extreemrechtse FPÖ. Haider was pro Waldheim en luidkeels tegen de buitenlandse inmenging in de binnenlandse aangelegenheden.

    Hij nam in een moeite door ook het kartel (Thierry Baudet, opgelet) van de grote partijen, de conservatieve ÖVP en de sociaaldemocratische SPÖ op de korrel. Die ‘volkspartijen’ regeerden vaak samen, bedisselden alles onder elkaar en verdeelden de baantjes. Het was handje-plak en elkaar de bal toespelen. Het stonk en leidde tot verstarring en corruptie. Dat was Haiders boodschap in bomvolle, van geestdrift stomende zalen, ook in de zogenaamde rode bolwerken in het van oudsher rode Wenen.

    Het betekende de doorbraak van de jonge en charismatische FPÖ-leider die, zoals zijn tegenstanders smaalden, meer op de karikatuur van de eeuwig gebronsde skileraar leek dan op een serieus te nemen politicus. Een fatale onderschatting en daarna was er geen houden meer aan.

    Ruim 15 jaar voor Pim Fortuyn en Geert Wilders had Haider het onbehagen als bron van de politiek aangeboord en werd Oostenrijk de bakermat van het populisme. Jean Marie le Pen van het Frans Front National mag er eerder aan geroken hebben, Haider slaagde erin om voor het eerst op grote schaal in te breken bij de aanhang van de grote gevestigde partijen. De penetrante nazi-walm die om de partij hing, bleek geen nadeel.

    De FPÖ overleefde schandalen, regeringsdeelname, afsplitsingen, nederlagen, zelfs het vertrek van Haider in 2005 -drie jaar later kwam hij om bij een auto-ongeluk- en beheerst niettemin het debat en politieke klimaat in Oostenrijk. Bij de presidentsverkiezingen van vorig jaar werd de FPÖ-kandidaat nog net op het uiterste nippertje verslagen en bij parlementsverkiezingen van zondag zou de partij als tweede kunnen eindigen. Na de ÖVP maar voor de SPÖ.

    De ÖVP lijkt volgens de peilingen (rond de 33 procent) op een royale overwinning af te stevenen. Dat succes heeft één naam, Sebastian Kurz, bijgenaamd Wunderwuzzi (wonderboy). De 31-jarige lijsttrekker, huidige minister van Buitenlandse Zaken en vrijwel zeker toekomstige kanselier heeft de conservatieven in no time eigenhandig uit het slop getrokken waar ze onder zijn voorgangers waren vastgelopen. Hij schudde de boel op, poetste het muffe imago op en veranderde de partij in feite in de Lijst Sebastian Kurz. Hij is handig, glad, goed gebekt en een uitstekende debater. Een rechtse Jesse Klaver, zou je kunnen zeggen. En hij heeft heel veel van de FPÖ ‘overgenomen’. Niet alleen de onderwerpen, soms ook de toon.

    Kurz is net als de FPÖ voor een vluchtelingenstop, gesloten grenzen, tegen de elites, tegen de ‘islamisering’ en voor/tegen veel andere zaken die ooit exclusief in de FPÖ-etalage stonden. Dat is vermoedelijk in de eerste plaats tactiek, voorkomen dat de FPÖ te groot wordt, maar hij weet het ook nog als eigen waar te verkopen.

    Zijn geloofwaardigheid dankt hij daarbij in de eerste plaats aan zijn rol bij het sluiten van de Balkanroute waarlangs de grote vluchtelingenstroom in 2015 naar Oostenrijk en verder naar Duitsland trok. Dat heeft hij weten op te eisen en hij maakt er nu goede sier mee.

    Kurz wordt ook nog geholpen door SPÖ. De sociaaldemocraten dachten hem, nog steeds hun regeringspartner, met een smeercampagne uit te kunnen schakelen. Het was al geen frisse campagne en de SPÖ deed er nog een schepje bovenop. Ze verspreidden via facebook ranzig nepnieuws over Wunderwuzzi. De campagneleider werd ontslagen en de SPÖ-leider, kanselier Christian Kern kan elk medeweten ontkennen zoveel hij wil, vrijwel niemand gelooft hem. De SPÖ zal vermoedelijk niet zo‘n pak slaag krijgen als de PvdA maar dat het zondag opnieuw geen feestdag wordt voor de sociaal-democratie staat wel vast.

    Behalve Kurz zal vermoedelijk ook FPÖ-leider Heinz-Christian Strache van de SPÖ-fratsen kunnen profiteren.

    FPÖ en SPÖ liggen in de polls nu nek aan nek (rond 25 procent) maar de FPÖ schijnt het momentum te hebben. Strache is geen demagoog van het kaliber Haider maar wel een geslepen politicus en van alle euro-populisten vermoedelijk de meest radicale. Behalve dat hij met overtuiging het hele populistische repertoire uitdraagt, zoekt hij graag het gezelschap van sterke mannen als de Hongaarse premier Viktor Orbán en de Poolse ultra-nationalist Jaroslaw Kaczynski. Dat zou bij regeringsdeelname van zijn partij wel eens kunnen uitlopen op meer Boedapest en minder Brussel, ook omdat Kurz daar in elk geval in vluchtelingenkwesties niet afkerig van schijnt te zijn.

    De coalitievorming zal wel enige voeten in de aarde hebben al zal het geen 209 dagen duren. Een coalitie van Kurz en Strache ligt voor de hand. De sociaaldemocraten schijnen niet opnieuw met Kurz te willen regeren. Een deal met Strache wordt niet uitgesloten, de SPÖ heeft anders dan de PvdA bij ons geen onoverkomelijke bezwaren tegen de populisten, maar de FPÖ-leider neigt eerder naar Kurz. Wie ook voor wie kiest, een ding is onmiskenbaar, het populisme is nog altijd springlevend.

    12 REACTIES

    1. Petra

      Jij schrijft WAS ! Mensen veranderen in de loop van de tijd vaak van mening.
      En dat is bij Wilders net als bij vele anderen blijkbaar het geval.
      Beter ten halve gekeerd, dan ten hele gedwaald ! Hij heeft zijn veilige VVD positie verlaten omdat hij het over veel oneens was.
      Dat vereist moed. En ja de integratie , grote problemen die men niet mocht benoemen maar die nu niet meer kunnen worden ontkend. Het SP standpunt in deze heb ik nooit duidelijk vernomen. Maar onfatsoenlijke teksten zie ik niet bij de SP.
      Daar zit wel gezond verstand, maar misschien moeten ze zich wat meer laten horen.
      Ik schreef het al vaker, de SP is de enige echte socialistische partij hier, en ze komen nog echt voor de mensen op. Ik zag Roemer bij WNL, niks mis mee.
      Ik ben graag in het Brabant ! We kochten er zelfs ‘n vakantie bungalow.
      De NRC is links en WNL vaak ook. Het is maar hoe je het interpreteert.
      Waar ik de pest aan heb is dat schelden van veel andere partijen, kom met argumenten en niet met onterechte schofferingen. Dat is fair play.

    2. En zo beste vrienden, lezen we nog steeds over ‘ het populisme ‘.De nieuwe Geuzennaam !
      Nog altijd is het onder linkse activisten en hun sympatisanten een hot item om politieke opponenten als populisten te framen. Vrijheid van meningsuiting !
      Het dringt maar niet tot deze mensen door dat het effekt van hun praatjes nul is.
      In Oostenrijk begint dat nu steeds duidelijker te worden.
      Ergo, je kunt mensen naar hartelust beschimpen en framen , in het stemhokje heeft de kiezer er geen boodschap aan. De mensen bepalen zelf hun keuze en dat is voor iedereen een fundamenteel recht.

      • hahaha, linkse activisten … de rechtse media (NRC, Telegraaf, WNL) deden het écht linkse SP toch immers al die tijd al af als populistisch? Reken maar dat Wilders als VVD’er daar ook hard aan meewerkte!
        De SP was een van de eerste serieuze partijen die aankaartte dat er iets mis ging met de integratie. Overigens zonder de nieuwkomers te schofferen want de SP achtte een goede integratie ook in hun belang. Het waren partijen zoals de VVD, waar Wilders zich toen nog prima bij thuisvoelde, om de SP van discriminatie te betichten. Het duurde nog vele, vele jaren voordat men erachter kwam dat de SP gelijk had. En nu de ‘linkse mensen’ maar de schuld geven. U scheert links over één kam en dat is volkomen onjuist.

        • Inderdaad. SP-links is ondertussen toch een heel ander verhaal dan PvdA of GroenLinks. Neem alleen het thema Europa al. Of referenda…
          AOW terug naar 65 jaar.
          Wat dat betreft zijn die twee hartstikke elitair liberaal!

        • Beste Petra
          Ik kreeg niet de indruk, dat Anne-Lise hier speciaal op de SP doelt.
          Maar eerder op die linkse cq groene “goedmensen” die we hele avonden op de NPO mogen aanhoren en in het merendeel der dagbladen, om ons te vertellen hoe we braaf kunnen zijn, terwijl zij getalsmatig een kleine minderheid vormen – eigenlijk zelf de populisten zijn.

    3. De reacties hieronder zetten mij toch even aan het denken. Ronaldo merkte terecht op, dat er rechtse populisten zijn, maar ook linkse. Ik zie dat zelf ook in bijvoorbeeld mijn tweede land, Italië. Daar heb je de rechtse Lega Nord en de linkse Cinque Stelle. En die twee verdragen mekaar helemaal niet. Het Italiaanse volk loopt met ze weg, althans een deel ervan. In Italië zijn die twee richtingen dus duidelijk herkenbaar, maar in NL ook. De PVV en FvD vertonen rechts-populistische kenmerken, maar de SP laat links-populistische kenmerken zien (sorry Petra, dit is serieus bedoeld en niet beledigend!).
      Als je nu bijvoorbeeld bij Wikipedia een definitie van populisme opzoekt vind je de volgende typeringen: “Populisme slaat op een politieke stijl, eerder dan op een ideologie.” En “Als communicatiestijl is het populisme door eender welke ideologie te gebruiken.” Maar als populisme geen ideologie volgt, zal ze meer moeite hebben om één grote beweging te worden en te blijven, tegen de bestaande orde. Want kiezers die tegen die bestaande orde zijn, moeten nog steeds kiezen uit twee populistische uitersten. En dat lijkt me niet slecht voor de democratische orde, al zou ik voorzichtig zijn met de keuze van “Populist” als verwarring zaaiende geuzennaam. Maar de te volgen ontwikkeling zal zonder ideologie alleen met nog meer moeite koersvast kunnen zijn en dat kan weer verwarrend zijn voor kiezers. Wilders heeft misschien met zijn organisatievorm (een ledenloze partij) een vorm die dergelijke instabiliteit een tijd kan voorkomen.

    4. Ik moet mijn bewering over Oostenrijk als bakermat van het populisme corrigeren. Het lijkt toch wel de bakermat, want ……………. Hitler was én Oostenrijker én de grootste populist ooit. Maar nogmaals de populistische partijen en hun leiders van vandaag zijn gelukkig onvergelijkbaar met deze man, enkele uitzonderingen daargelaten.

    5. Er is in heel Europa een niet te stoppen ontwikkeling gaande.
      De ‘ gewone ‘ burger heeft eindelijk het lef om op voor zijn( bijna ) verloren rechten op te komen. Met open vizier, en op vreedzame wijze.
      Ik juich dat van harte toe, mensen laten zich niet langer knechten.
      Dit ondanks de verwoede pogingen van verzuurd links om de mensen op alle mogelijke manieren te intimideren. De benadering van Pim Fortuyn herhaalt zich weer.
      Ik zal de gebruikte termen niet herhalen, omdat me niet wil verlagen tot dat niveau.
      Populisme is de nieuwe geuzennaam !

    6. Ik neem aan, dat met de laatste volzin alleen het populisme in Oostenrijk wordt bedoeld. Daar zijn inderdaad sinds WO II steeds dubieuze bewegingen actief geweest. Maar zo erg, dat het, zoals in dit artikel, de bakermat van het Europese populisme genoemd mag worden gaat het m.i. niet. Dé top-populist is voor mij zonder twijfel Adolf Hitler. Hij vertoont alle kenmerken, plus nog een paar die de huidige populisten gelukkig afwijzen, tenminste de meesten onder hen. De oude Le Pen, en bijv. Engelse gelijkgestemden, zijn daarin niet zo duidelijk.

    7. Beste Peter,
      Jouw eindconclusie onderschrijf ik ten zeerste.
      Het populisme zal de komende jaren in Europa
      alleen maar blijven groeien. Regeringsleiders
      negeren het ongenoegen van het volk, of dat
      nu gaat om meer “vluchtelingen”, meer bezui-
      nigingen voor met name de gewone man, meer
      Brussel, meer EU, meer Europa. De “gewone”
      burger zit daar niet op te wachten. Wil geen
      globalisering, maar liever kleinschaligheid. En…
      een nationale regering die opkomt voor zijn be-
      langen en die niet verkwanselt aan een groter
      geheel: de heilstaat EU of zo je wilt Europa.
      Immers de populisten zijn de revolte tegen het
      pluche en monddood maken van de kiezers.
      En dat vinden onze “leiders” in Brussel, Den Haag,
      Berlijn, enz niet leuk. En zo hoort het ook!!
      Bert.

    Comments are closed.