De strikte krachten zullen overwinnen

    4
    446

    Leestijd: 4 minuten.

    Hoe vreemd het op het eerste gezicht ook mag lijken, de strijd tegen het coronavirus is ook een kwestie van cultuur. De virologen, epidemiologen, artsen, iedereen in de zorg, staan aan de frontlinie. Zij moeten als eersten het offensief afslaan.

    In de linie daarachter moeten de bestuurders zien te voorkomen dat het thuisfront instort. Het klinkt pathetisch maar het is niet anders. Zij moeten zo goed en zo kwaad als het gaat land en economie draaiende houden. Daar is de afgelopen weken veel over gezegd en te doen geweest. Toegespitst op de vraag: wel of geen totale lockdown. Het heeft weinig zin om dat debat hier te herhalen. Het gaat ons de komende weken en gevreesd moet worden, maanden nog genoeg bezig houden.

    Behalve het front is er nog een achterland dat minstens zo belangrijk is in de slag tegen het virus. ‘Het gaat niet alleen om het medicijn’, aldus de Amerikaanse psychologe Michele Gelfand, die nationale culturen onderzoekt. ‘Het gaat ook om de cultuur, de normen en waarden’.

    Wie gezien heeft hoe China en andere Oost-Aziatische landen hebben gereageerd op corona, heeft vermoedelijk een idee waar ze naar toe wil. Beijing kondigde toen ze eindelijk in de gaten kreeg dat er geen sprake was van een onschuldig griepje, in het zwaarst getroffen gebied een absolute lockdown af. Taiwan en Singapore hoefden niet zo draconisch in te grijpen omdat ze beter voorbereid waren op een uitbraak. Maar dat ze daartoe overgaan zodra het noodzakelijk is, lijdt geen twijfel.

    Dat is mogelijk omdat de bevolking het totale overhoop gooien ook van hun privéleven accepteert. Als verklaring hiervoor brengt Gelfand haar theorie over ‘strikte en losse culturen’ in stelling. China, Singapore, Taiwan en vermoedelijk ook Thailand dat nu een totale lockdown heeft ingesteld, zijn ‘strikte culturen’. Ze hebben soms onverbiddelijk strenge wetten, regels en normen en eisen onvoorwaardelijke gehoorzaamheid. De inwoners onderwerpen zich daar meestal voetstoots aan.

    Dat geeft ze in tijden van crisis een voorsprong op de losse culturen. Het parlement hoeft niet uitputtend te debatteren over de noodzaak of wenselijkheid van maatregelen. De leiders kondigen ze meteen per decreet af. De onderdaan, in deze culturen is hij nooit burger, weet waar hij zich aan te houden heeft. Vaak contre coeur maar hij heeft geen keus. De surveillancestaat laat hem geen enkele vrijheid. En als Big Brother even niet oplet, is er altijd nog de sociale controle. Het blokhoofd knijpt zelden het spiedende oog dicht.

    Landen met een strikte cultuur zijn vrijwel altijd getekend door een geschiedenis vol oorlogen, invasies, natuurrampen, hongersnoden en epidemieën. Om te kunnen overleven was een sterk gezag dat gehoorzaamheid oplegde en desnoods met harde hand afdwong, onontbeerlijk. Op den duur vormden de zo ingeslepen gedragsregels een code die zich als vanzelfsprekend verankerde in de collectieve psyche. Met conformisme, gezagsgetrouwheid, xenofobie en vaak een etnisch superioriteitscomplex als belangrijke kenmerken.

    Losse culturen hebben een andere achtergrond. Dit land bijvoorbeeld is sinds jaar en dag een handelsnatie. De deur voor vreemde invloeden, positief en negatief, staat daardoor altijd open. De diversiteit is zo groot, naar schatting 20 procent van de medelanders is van buitenlandse herkomst, dat leven en laten leven het nationale richtsnoer is. Dat hoeven we niet te idealiseren maar het is onze praktijk. De homogeniteit en het conformisme van een strikte cultuur kennen we niet. Als de borealist dat echt wil moet hij emigreren.

    Losse culturen zijn opener, toleranter, creatiever dan de strikte. Dat maakt het leven er stukken aangenamer maar in crisistijd heeft het zo zijn nadelen. Omdat de burger hangt aan zijn vrijheden, soms op het horkerige af, is het voor een overheid soms moeilijk hem in het gareel te houden. Hij moet overtuigd worden. Bij dwang gaat de weerspannige kont tegen de krib. Vandaar het beroep van premier Mark Rutte op het ‘gezonde verstand’ en de ‘adviezen en richtlijnen’ inzake ‘social distancing’ en in de ‘arm niezen’.

    Daar hebben gedragsexperts een theorie voor: nudging, de burger met zachte hand de juiste richting op duwen. Dat gold zo’n jaar of tien geleden als een soort bestuurlijke wonderolie. President Barack Obama zwoer er bij. En ook andere regeringen en organisaties hadden hun eigen ‘nudge-eenheid’. Het mag niemand verbazen als er het in het coroniacrisiscentrum ook nudge-experts actief zijn.

    Net als bij wonderolie is het niet raadzaam overspannen verwachtingen te koesteren van nudging. Het afgelopen weekend moest Rutte vaststellen dat het met zijn appèl alleen niet ging lukken. Op zijn persconferentie ergerde hij zich zichtbaar aan het ‘asociale gedrag’ van sommige medeburgers. Ze waren massaal naar strand, bos en bouwmarkt getrokken of hielden anti-coronafeestjes. De ernst van de situatie was kennelijk nog niet tot ze doorgedrongen. Hardere maatregelen waren nu onvermijdelijk.

    Dat is vermoedelijk de strategie: het stapsgewijs invoeren van dwangmaatregelen zodat de burger daar aan kan wennen en zich er op instellen. De knop in één slag van ‘los’ naar ‘strikt’ draaien is hier niet goed mogelijk. En het is nu nog maar zeer de vraag hoe lang de burgers drie maanden met een tot het minimum beperkte bewegingsvrijheid zullen accepteren.

    Gelfand wijst erop dat het in de VS, ook een losse cultuur, tijdens de Tweede Wereldoorlog wel is gelukt. Toen ging de knop inderdaad om. De bevolking schikte zich in de inperkingen omdat er een gemeenschappelijk doel was, het winnen van de oorlog. Ze had ook geluk met de president. Franklin Delano Roosevelt bleek in staat de bevolking achter zich te verenigen. Niemand die bij zijn volle verstand is zal beweren dat Donald Trump in diezelfde categorie valt. De vooruitzichten zijn, kortom, niet goed.

    In de polder schijnt het besef nu in te dalen dat het menens is. We maken stap voor stap de overgang van los naar strikt. De lockdown zal op zijn Hollands blijven, zonder al te erge scherpslijperij. Zo strikt als China zullen we niet worden. En dat is maar goed ook.

    4 REACTIES

    1. Een aanvechtbare filosofie over de weerbaarheid van autocratische en democratische samenlevingen. Het autocratische China heeft weinig oorlogen gevoerd buiten eigen grondgebied, terwijl het democratische Engeland talloze koloniën had en er zelfs een oorlog voor over had om Chinezen aan opium verslaafd te maken. China mag dan autocratisch zijn, maar is er beter in geslaagd zijn bevolking te beschermen tegen corona dan de Westerse wereld die meer belang hecht aan individuele vrijheid dan aan collectieve veiligheid. Nederland is met zijn laissez faire 4de qua procentuele en achtste qua absolute dodental. Geen prestatie om trots op te zijn.

    2. De virologen, epidemiologen, artsen, iedereen in de zorg, staan aan de frontlinie. Zij moeten als eersten het offensief afslaan. In de linie daarachter moeten de bestuurders zien te voorkomen dat het thuisfront instort. Ik kan u vertellen dat mede dankzij de bestuurders, zeg vanaf 1979 veel te weinig gedaan hebben dat zorgmedewerkers goed doorlopend bijgeschoold worden, onvoldoende maatregelen zijn genomen om leerling verpleegkundigen en leerling verzorgenden te werven en vast te houden; veel te weinig gedaan hebben om ze behoorlijk betalen, principieel weigeren ze medezeggenschap en de daarbij behorende mede beslissingsbevoegdheid te geven. De gevolgen zijn inmiddels bekend en er verandert nauwelijks iets waardoor veel leerlingen na zo’n twee jaar, al dan niet gillend, de opleiding verlaten. Maar ja, nu zijn de zorgmedewerkers zorghelden en moet er geaplaudiseerd worden. Maar de komende jaren komen we er duizenden en duizenden tekort mede dankzij de bestuurders.

      • Het vergezicht van bestuurders is beperkt tot de eerst volgende verkiezingen.
        Wim Kan zei het al in de jaren ’70 van de vorige eeuw: “regeren in ons land is niet vooruit zien maar vooruit schuiven”.

    Comments are closed.