Weinig pais en vree na de Val van de Muur

    2
    377

    Leestijd: 4 minuten.

    Toen 30 jaar geleden de Berlijnse Muur viel, dacht vrijwel iedereen dat alles beter zou worden. Er was zelfs een jonge Amerikaanse politicoloog die dacht dat het ‘eind van de geschiedenis’ was bereikt. Met de ondergang van het communisme had de liberale, kapitalistische  democratie geen ideologische tegenstander meer.

    Francis Fukuyama bedoelde niet dat de zon nu overal permanent ging schijnen. Er slingerde nog genoeg licht ontvlambaar materiaal rond voor een paar fikse regionale branden. Op de Balkan, het voormalige Joegoslavië, laaide het nationalisme op dat de communistische heersers nooit echt hadden geblust. Maar dat waren incidenten, hoe bloedig en verschrikkelijk ze ook waren. De grote ideologische tegenstelling tussen democratie en communisme, kapitalisme en planeconomie, kon, zoals dat heet, naar de mestvaalt van de geschiedenis.

    De globalisering zou het karwei afmaken. Met het vrije verkeer van mensen en goederen zouden de laatste grenzen verdwijnen. Misschien (nog) niet fysiek maar dan in elk geval mentaal. De ‘Laatste Mens’ (er was nog maar één type over) van Fukuyama zou vooral een consument worden. Idealen waren aan hem niet meer besteed. De auteur voorzag een periode van grote geestelijke armoede.

    Als je de conclusie van Fukuyama’s boek, ‘Het einde van de geschiedenis en de laatste mens’, afzet tegen wat er sindsdien is gebeurd, kun je alleen maar vaststellen dat hij er voornamelijk naast zat. En fors ook. Het was in feite een roekeloze onderneming. Alsof de geschiedenis zich ooit iets heeft aangetrokken van de hersenspinsels en profetieën van een denker.

    Daarom: weg van het boek en kijken wat er de afgelopen 30 jaar in Europa en de wereld daadwerkelijk is gebeurd. En dan moeten we vaststellen dat de gevolgen van de Val van de Muur niet onverdeeld positief zijn.

    Dat vrijwel heel Oost-Europa in vrijheid zijn eigen weg kon gaan is natuurlijk pure winst. Economisch gaat het de meeste landen voor de wind en helemaal sinds ze in 2004 en later lid werden van de EU. Dankzij de miljarden aan subsidies uit Brussel konden de nieuwe democratische regeringen hun verrotte economieën hervormen en moderniseren. Dat ging niet altijd zonder slag of stoot maar het ging al met al sneller en beter dan verwacht. Het levenspeil is nog niet op het niveau van het westen maar de kloof wordt steeds kleiner.

    Op misschien een enkele oude verbitterde kameraad na die in huize Avondrood zit te kniezen verlangt geen Oost-Europeaan meer terug naar het toenmalige rijk van de schaarste. In de voormalige DDR worden nog regelmatig ‘Ostalgiefesten’ gehouden, compleet met producten, kleding en andere attributen uit die tijd. Maar die festijnen danken hun charme vooral aan het feit dat je na afloop weer veilig terugkeert in de hoe dan ook aangenamere werkelijkheid van nu. Het is nostalgie met een vette knipoog.

    Geopolitiek ziet het verhaal er een stuk minder opbeurend uit. De tegenstelling tussen Oost en West zorgde voor stabiliteit. Iedereen wist waar hij aan toe was. Het was een orde waar de landen ten westen van het IJzeren Gordijn prima mee konden leven. De spanningen tussen beide machtsblokken bleken beheersbaar, mede dankzij de kernwapens waardoor men malle ideeën wel uit zijn hoofd liet. Voor de inwoners ten oosten van de scheidslijn was het leven aanmerkelijk minder prettig maar dat werd in het westen op de koop toegenomen. Westerse staatslieden konden nog zo hard roepen dat de collega’s in het Kremlin de Muur moesten slopen, maar toen het gebeurde, was niemand daarop voorbereid.

    Die geopolitieke stabiliteit ging met de brokstukken van de Muur naar het museum. Rusland werd een revanchistische onruststoker die de Krim inlijfde en bezig is het oosten van de Oekraïne via zetbazen te annexeren. In Polen en Hongarije zeggen populistische regeringen tegen Brussel, dank voor je miljarden om vervolgens de Brusselse beginselen aan de laars te lappen. Ook in sommige westerse EU-landen werden de kaarten opnieuw geschud. Het populisme werd de uitlaatklep voor wijdverbreid ongenoegen over de ‘elites’. Zij hadden de Grote Recessie van 2007 op hun geweten, ‘het volk’ voor de kosten laten opdraaien en vier jaar geleden de deur opengezet voor de invasie van asielzoekers.

    Je kunt er over strijden over in hoeverre die laatste ontwikkelingen het gevolg zijn van de Val van de Muur. Er valt veel voor te zeggen dat het verband op zijn best indirect is. Waarschijnlijk zou de globalisering ook zonder de gebeurtenissen van 30 jaar geleden op hol zijn geslagen. De opkomst van China als de werkvloer van de wereld, het uit de hand gelopen neoliberalisme en de excessen van Wallstreet waren daarvan de belangrijkste aanjagers. Misschien was het met het voortbestaan van de Muur binnen de perken gebleven. En misschien was er in de financiële wereld dan geen overwinningsroes ontstaan die voor extra brandstof had gezorgd. We zullen het nooit weten.

    En datzelfde geldt voor de ontwikkelingen in het Midden-Oosten die de vluchtelingenstroom in gang zetten. We weten niet eens of de Arabische Lente zelfs maar zijdelings geïnspireerd was door de gebeurtenissen in Berlijn. De afstand in de tijd is te groot om daar van uit te gaan. Mogelijk dat een enkele intellectueel er door gegrepen werd. Maar de specifieke lokale en regionale omstandigheden waren ongetwijfeld stukken belangrijker. Niet dat het veel uitmaakt, want die lente werd met geweld in de knop gebroken.

    Ook in een ander opzicht is de huidige situatie maar in beperkte mate het resultaat van dat breukpunt van 30 jaar geleden. Donald Trump mag dan met de sloophamer de internationale orde te lijf gaan die zijn voorgangers na de oorlog hebben opgebouwd en in stand hebben gehouden, hij is vooral het product van de verziekte Amerikaanse politiek. Idem dito voor de Brexit. Dat is toch helemaal iets wat de Britten zichzelf op de hals hebben gehaald.

    Dat neemt niet weg dat het ‘totaalplaatje’ er weinig rooskleurig uitziet. Het optimisme van toen is allang weg gedreven.  En over het ‘einde van de geschiedenis’ hoor je niemand meer. Of het moest zijn om de schrijver zijn jeugdzonde onder de neus te wrijven.

    2 REACTIES

    1. Het einde van de geschiedenis , het inderdaad achterhaalde boek van Fukuyama ging er vanuit dat de mens een rationeel wezen is die in staat is zowel sociaal-economisch als op politiek gebied orde te scheppen en chaos kan bedwingen. De val van de muur betekende de overwinning van het het vrije westen ,het kapitalistisch systeem en het liberaal-democratische gedachtegoed dat zich spoedig over de rest van Europa en tot slot over de ganse wereld zou verspreiden. Helaas, de mens blijkt ook een irrationeel wezen, een consument die nooit genoeg heeft, die de globalisering niet in de hand heeft, wat een kloof veroorzaakt tussen een graaiende, steeds rijker wordende elite en de gewone burgers die zo langzamerhand het spoor bijster zijn. Daarbij blijkt dat de mens niet schuwt zijn eigen leefomgeving door overconsumptie te vernietigen. Zie hier de deceptie na 30 jaar na de val van de Berlijnse muur. Spannend is het natuurlijk wel; leven op een vulkaan die elk ogenblik tot uitbarsting kan komen.

    2. “(Trump)…hij is vooral het product van de verziekte Amerikaanse politiek. Idem dito voor de Brexit”.
      Is Brexit nou het product van de verziekte Amerikaanse politiek, de verziekte Brittische politiek, of de verziekte Europese politiek?
      Ik denk het laatste, en ik denk dat je het daarmee eens bent als je schrijft:”Polen en Hongarije … tegen Brussel, ‘dank voor je miljarden’ om vervolgens de Brusselse beginselen aan de laars te lappen”.
      En dat heeft wel degelijk te maken metde ondergang van communistisch Rusland.

    Comments are closed.